روح لیلة القدر
روح ليلة القدر
به نام خداوند بخشاینده ی بخشایشگر
و به یاد ولیّ خدا صاحب لیلة القدر
***********
دوش، وقت سحر از غصّه نجاتم دادند
و اندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند
چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه براتم دادند
(حافظ)
شب قدر، از زیباترین جلوه های حق تعالی، جلوه ی عظمت، جمال و رحمت واسعه ی خداوند در پهنه ی هستی است، قرآن در اهمیّت و عظمت شب قدر می فرماید:
« ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم، و تو چه می دانی شب قدر چیست؟ شب قدر بهتر از هزار ماه است، که در آن فرشتگان و روح به اذن پروردگارشان برای تقدیر هر امری نازل می شوند، شبی است مملوّ از سلامت(برکت و رحمت) تا طلوع صبح »(سوره قدر)
قدر، یعنی اندازه، ارزش، و تقدیر، یعنی طرّاحی و مهندسی، طرّاحی زندگی انسان در طول یک سال با حضور فرشتگان و روح و در محضر امام زمان(عج) ، و حجّت خدا در هر زمانی.
این شب که بر اساس آموزه های دینی یکی از شب های 19 و یا 21 و یا 23 ماه رمضان هر سال است، ارزشی به اندازه ی هزار ماه دارد(هزار ماه بیش از هشتاد سال است، یعنی ارزش عمر طبیعی هر انسان) . و پُر است از اسراری که جز قلب های آماده و بیدار آن را درنمی یابند.
شبی آکنده از سلامت و خير و رحمت، شب نزول قرآنی که اگر بر کوه نازل می شد، آن کوه از خشيت خداوند متلاشی می گشت. شب نزول خيرات و برکات الهی، و هم نزول رحمت خاص او بر بندگان ويژه اش، شب نزول و فرود فرشتگان الهی بر زمين و شب زندانی شدن شياطين.
(لَيلَةُ القَدر) از اين جهت قدر است که همه مقدّرات بندگان و برنامه مدوّن زندگی مادّی و معنوی آن ها در تمام سال در آن شب رقم می خورد.
« ما اين کتاب روشنگر را در شبی پربرکت نازل کرديم، و ما همواره بيم دهنده بوده ايم. در آن شب هر امری بر طبق حکمت خداوند تنظيم و تعيين می گردد»(سوره دخان آيه 3و4)
اين طرح و برنامه زيبا بيانگر اين است که جهان هستی جهان منفکّ مادّه از معنا، و جدائی عالم ملک از ملکوت نيست، در طراحی و مهندسی برتر احسن الخالقين، دنيا و آخرت، عالم ملک و ملکوت، مادّه و معنا در هم تنيده اند. و اين تقدير، تقدير حقيقی و واقعی است. آن هم با اراده و مشيّت خالق هستی و در مشهد و منظر امام و حجّت هر زمان(عج) و با اجراء مدبّرات امور جهان، و با پذيرش مسئوليّت انسان. که بشریّت غفلت زده ی امروز سخت نیازمند به درک حقیقت این زیباترین جلوه ی رحمت الهی است.
در عظمت و زيبائی شب قدر، روايات فراوانی از اهل بيت(ع) به دست ما رسيده است که به مواردی از آن اشاره می شود:
1 – امام صادق(ع) فرمودند:
« ابتدای سال، ماه رمضان وشب قدر است، درآن شب، آن چه از این سال تا سال آینده انجام خواهد گرفت نوشته می شود »(کتاب مراقبات ماه رمضان 357) (لازم به ذکر است که در روایات اهل بیت ع. ابتدای سال قمری ماه رمضان است.)
2 – از امام باقر(ع) روایت شده که فرمودند:
« لیلة القدر شبی است که از زمان های گذشته نیز وجود داشته است – خداوند شب قدر را درآغاز جهان آفرید و در آن اوّلین پیامبرو نخستین وصی را هستی بخشید. »(بحار الانوار 25 / 73)
3 – ازامام صادق(ع) می پرسند: آیا شب قدر یک بار بوده یا در همه سال ها هست؟ فرمودند:
« اگر شب قدر ازمیان برود قرآن هم از بین می رود »(کافی 4/ 158) (یعنی هر شب قدری شب نزول قرآن باتأویل نو بر ولیّ زمان است)
4– علی(ع) درخطبه ی روز اوّل ماه رمضان درمسجد کوفه فرمودند:
«...ماه رمضان، ماهی است که درآن شبی قرار دارد که فرشتگان از آسمان به زمین فرود می آیند، وبا اذن پروردگارشان به هر مرد و زن روزه دار تاطلوع سپیده ی صبح درود می فرستند. و آن شب، شب قدر است، که درآن ولایت من مقدّر شده، دوهزارسال قبل از خلقت آدم(ع) . روزه ی روز قدر برتر از روزه ی هزار ماه، وعمل در آن برتر از عمل هزار ماه است. »(فضایل الاشهر الثلاثه 108)
5 – عبد العظیم حسنی از امام جواد(ع) روایت می کند:
« کسی که در شب بیست وسوّم ماه رمضان -که شبی است که امید می رود لیلة القدر باشد(ودر آن هر فرمان محکم واستواری مشخّص می گردد) - امام حسین(ع) را زیارت کند. با روح بیست وچهار هزار فرشته وپیامبری که از خداوند اجازه ی زیارت امام حسین(ع) را درآن شب از خدا گرفته اند، مصافحه می کند. »(بحار الانوار 95 /166)
6 - پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:
« حضرت موسی(ع) به خداوند عرض کرد: خداوندا مقام قربت را خواهانم، پاسخ آمد: قرب من در بیداری شب قدر است.
عرضه داشت: پروردگارا رحمتت را خواستارم، پاسخ آمد: رحمت من بر ترحّم بر مساکین در شب قدر است. گفت: خدایا عبور از صراط می خواهم، پاسخ آمد: رمز عبور از صراط، صدقه در شب قدر است.
عرض کرد: خدایا بهشت و نعمت های آن را طالبم. پاسخ آمد: دست یابی به آن در گرو تسبیح گفتن در شب قدر است.
عرضه داشت: خواهان نجات از آتش دوزخم، پاسخ آمد: رمز نجات از دوزخ استغفار در شب قدر است.
در پایان گفت: خدایا رضای تو را طالبم، پاسخ آمد: رضای من خواندن دو رکعت نماز در شب قدر است.»(وسایل الشیعه ج8 ص20)
7 – از مهم ترین اعمال شب قدر، احیا و شب زنده داری، درپناه قرآن رفتن، توسّل به امامان(ع) و... می باشد، وحتّی مذاکره ی علمی در شب قدر ارزش بیشتری دارد. درشب بیست وسوّم خواندن فراوان دعای سلامتی امام زمان(عج) (اللهم کن لولیک...) توصیه شده است، واین امر نشان دهنده ی آن است که شب قدر، شب قرآن و شب اهل بیت(ع) وشب امام زمان(ع) است.
شب وصل است و طی شد نامه ی هجر سَلامٌ فیهِ حَتّی مَطلَعِ الفَجرِ
شب قدر در عینیّت هستی:
با همه ی عظمتی که برای شب قدردرقرآن و روایات برشمرده شده، و آثار فراوانی که از جهت سازندگی اخلاقی ومعنوی برای جامعه ی معتقد وجود دارد، جای چند ابهام و سؤال باقی است که:
الف – اصولاً تعیین شبی به نام شب قدر، درنظام آفرینش، بااین همه تأکید بربزرگداشت وتوجّه به آن، چه ضرورتی دارد، واصلاً برای چه هدفی است؟
ب – مگر انسان ها مختار و آزاد خلق نشده اند، ومگر خود خداوند نفرموده است(خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی دهد مگر آن چه را که خود تغییر می دهند) ومگر مقدّرات وبرنامه ریزی زندگی انسان ها به دست خودشان نیست؟
ج – آیا محدود کردن زندگی وسرنوشت انسان ها به مقدّرات شب قدر، به معنای جبری بودن همه ی زندگی انسان نیست؟
د – اگر مقدّرات درعالم غیب وفرشتگان، و همه ی آن ها تحت اشراف امام معصوم غایب، طرّاحی وامضا می شود. انسان های عادی از کجا به مقدّرات وسرنوشت خود آگاه شوند، که خود را موظّف به توجّه واجرای آن ها بدانند؟ واصولاً مقدّرات وبرنامه های مدوّن ناشناخته چه ثمری برای انسان ها دارد؟
درپاسخ به این سؤالات، باید به چند اصل اساسی توجّه کرد؟
1 – متأسّفانه، بسیاری از انسان ها تحت تأثیر فلسفه های اومانیستی غربی، گمان می کنند که موجوداتی هستند که به صورت تصادفی واتّفاقی در کویر، وصحرای برهوت دنیا رها شده وسرگردان وحیران به دنبال یافتن خود، وراه سعادت خویش هستند، وباآزمون ها وخطاهای وحشتناک باید راه خود را دراین پستی ها وبلندی ها وتاریکی های مخوف پیدا کنند!! وبه خاطر این اندیشه هزینه های بسیار سنگینی پرداخته اند، وبه تعبیر زیبای قرآن در حسرت وخسران ابدی فرومانده اند. و مع الاسف باید به این حقیقت اعتراف کرد که تنها موجودی که دردنیا فرصت های تلف شده ی فراوان دارد انسان است. درحالی که هر موجود دیگری از ثانیه ثانیه ی زندگی خود براساس مقدّرات زندگی خویش بهره می گیرد، وفرصت علّافی ندارد.
درحالی که خداوند می فرماید:
« ما آسمان ها وزمین را بازیچه وعبث نیافریدیم – 38 دخان ». از اتم گرفته تا کهکشان ها برمدارطرّاحی شده و مقدّرشده درحرکتند. « منزّه بدان نام پروردگارت را که برتر است، آن که آفرید و آراست، وآن که تقدیرکرد و هدایت نمود. سوره ی اعلی ». زندگی انسان هم ازاین چهارچوب نظام تکوین خارج نیست، وخود انسان و عقل و دانش و اراده و اختیار او هم بخشی از مقدّرات زندگی او است، ودر تحت نظام قضا وقدر الهی. و دراین مجموعه عالم مادّه و معنا درهم تنیده و برهم مؤثّرند.
2 – دراین نظام، مدیریّت طرّاحی وتقدیر ونظارت، از جانب خداوند به انسان های کامل وخلفای او، وامامان معصوم سپرده شده که براساس علم وقدرت موهوبی الهی، احاطه و ولایت برهستی ، وآگاهی براسرار هستی وزندگی انسان ها دارند. وفرشتگان و روح مدبّران هستی تقدیرات را به امضا وتأیید آن ها می رسانند.
امام زمان(عج) دربیانی روشن وصریح می فرمایند:
« دل های ما ظرف مشیّت وخواست خدا است، هرگاه خداوند چیزی را بخواهد ماهم خواهیم خواست، وخداوند می فرماید: وچیزی نمی خواهند جز آن چه را که خدا می خواهد.»(الهدایة الکبری 359)
در راستای این مدّعای مهمّ، روایات فراوانی از اهل بیت(ع) نقل شده که به چند مورد از آن ها اشاره می شود:
الف: امام باقر(ع) می فرمایند:
« درشب قدر، به ولیّ امر، امام زمان، تفسیر کارها و حوادث نازل می شود، وی در مورد خویش ومردمان مأمور به دستوراتی می شود.»(کافی 1/ 248)
ب: واز همان حضرت نقل شده که فرمودند:
«...شب قدر برماپوشیده نیست، زیرا فرشتگان درآن شب محور وجود ما می گردند »(تفسیرقمی 2/ 290)
ج: واز همان معصوم ع روایت شده که:
«... زمانی که رسول خدا به معراج رفت، به زمین باز نگشت تااین که خداوند دانش گذشته و آن چه درآینده اتفاق می افتد به او آموخت. وبیشتر علم او به صورت(جمعی وجُمَلی = مختصر) بود که تفسیر آن درشب قدر برایش آشکار می شد. به همین شکل، امام علی(ع) هم علم جملی را داشتند که تفسیر آن درشب های قدر برایشان روشن می شود. مانند آن چه که برای رسول خدا، اتفاق می افتاد »(کافی 1/ 625)
د: امام علی(ع) فرمودند:
« رسول خدا به من فرمودند: ای علی، آیا معنای لیلة القدر را می دانی؟ گفتم نه ای رسول خدا، فرمود: خداوند بزرگ همه ی آن چه که تاروز قیامت باید باشد مقدّر فرموده است، واز جمله مواردی راکه جزء مقدّرات خدا بوده، ولایت تو و ولایت امامان از فرزندان تو تا روز قیامت است. »(معانی الاخبار 315)
هـ: در تفسیری از امام صادق(ع) نقل شده که:
« لَیلَةُ القَدر، صدّیقه ی کبری(س) ، فاطمه زهرا(س) است. و مقصود از نزول روح، روح القدس است که در وجود مقدّس حضرت فاطمه(س) است»(کنز الدقائق ج14 ص372)
روح لیلة القدر، صدّیقه کبری(س) است. زیرا بر اساس روایات مربوط به آفرینش، فرشتگان که از نظر قرآن(مدبّرات امور) هستند، از نور مقدّس حضرت زهرا(س) آفریده شده اند و طراحی و مقدّرات سالیانه امور توسّط آن ها و روح القدس درشب قدر، به امضاء ولیّ هستی می رسد.
پس اصلی ترین مقدّرات انسان ها در شب قدر عهد وپیمانشان باولیّ زمانشان است که هم واسطه ی فیض الهی است وهم مدیریّت نظام هستی وحیات انسان ها به او سپرده شده است.
3 – براساس آموزه های اسلامی، مقدّرات وطرح های یک ساله ی زندگی انسان ها برخاسته از عملکرد سال قبل وتصمیم برادامه یاتغییر برنامه های سال بعد است، که هم به حسابگری وعزم انسان ها مربوط می شود، وهم تقدیر الهی آن را تأیید یا ردّ می کند.
درست مانند یک مؤسّسه ی عظیم صنعتی یا اقتصادی که درپایان هر سال تمام فعّا لیّت های سالانه و بهره وری ها وضرر هایش را بررسی می کند، وبا برآورد عملکرد یک ساله ی مؤسّسه وکارگزاران آن برنامه ی سال بعد را باتوجّه به شرایط موجود و پیش رو طرّاحی می کند، وبعد هم بر اجرای آن نظارت دارد، وگاهی هم بر حسب شرورت و تغییر شرایط، مواردی از آن برنامه را تفییر می دهد. زمان بررسی عملکرد های سالانه شب های قدر این مؤسّسه است.
مقدّرات الهی هرسال، نشانگر آن است که عملکرد های ما در طول سال موقعیّت وشرایط برنامه ها ومقدّرات سال بعد ما را به همراه اراده واختیار ما رقم می زند، وچنان که در روایات هم مطرح شده، دراین مقدّرات الهی امکان(بداء) (تغییر) هم هست.
4 – در دعاها و روایات، حدود آن چه قرار است برای انسان ها طرّاحی ومقدّر شود، ذکر شده، واین مسئله را هم از همه ی آن موارد می توان دریافت که عقل و ایمان وآگاهی و درایت و اختیار ماهم درمجموعه ی این مقدّرات لحاظ شده، وجز موارد مقدّرات حتمی، مانند تولّد ها و مرگ ومیرها و... به وسیله ی انسان ها قابل شناخت و توجّه و حتّی قابل تغییر است.
روایات و متون بعدی این حقیقت را روشن می کند:
الف – از امام باقر(ع) درمورد سوره ی قدر پرسیدند، حضرت فرمودند:
« آری آن شب قدر است، که هر سال دردهه ی آخر ماه رمضان است، وقرآن جز در شب قدر نازل نمی شود. وخداوند می فرماید:(درآن شب هر فرمان محکم تدوین می شود) درآن شب هر چیزی که درسال بعد باید اتفاق بیفتد مقدّر می شود. مانند خوبی ها وشرور، اطاعت یا معصیت، تولّد یامرگ، روزی ای که دراین شب مقدّر می شود، و به مرحله ی قضا می رسد وحتمی می شود. و مشیّت خداوند برآن قرار می گیرد. »(ثواب الاعمال 67)
ب – از امام صادق(ع) دردعای هر شب ماه رمضان می خوانیم:
« خداوندا من از تو می خواهم در آن چه که قضا و قدر تو از فرمان های حتمی و استوارت درشب قدر قرار دادی، آن قضا وحکمی که نه ردّ می شود ونه تغییر می کند، این که عمر مرا طولانی کنی، ودر روزی من توسعه بدهی، واین که مرا از کسانی قرار دهی که یاری می کنی، و کسی دیگر را به جای من قرار ندهی »
ج – ودر دعای دیگری در شب های ماه رمضان آمده است:
« خداوندا در مقدّرات شب های قدر، مرا از حجّاج خانه ی محترم خود قرار ده که حجّشان قبول وسعی وتلاششان مورد سپاس واقع شود. واز کسانی قرار ده که گناهانشان آمرزیده، وهم بدی هایشان پوشانده شده است. ودر قضا وقدر خویش عمر طولانی، و وسعت روزی حلال مقدّر فرما. » ودر بعضی از عبارات این درخواست ها هم اضافه شده است: « وادای امانت وادای قرض ها ی مرا مقدّر فرما »(اقبال الاعمال 1/ 145)
د – امام صادق(ع) در تفسیر آیه ی(فیها یفرق کلّ امر حکیم) می فرماید:
« درشب قدر، خداوند هرکاری از حقّ یاباطل، وهرچه درآن سال بایداتّفاق بیفتد، تقدیر می کند، وخداوند در آن ها بدا ومشیّت دارد، هرچه را بخواهد مقدّم وهرچه را بخواهد به تأخیر می اندازد، مرگ ومیرها، روزی ها، گرفتاری ها، آبروها، بیماری ها و... هرچه را بخواهد اضافه، وهرچه را بخواهد کم می کند، وهمه ی این ها از طریق رسول خدا(ص) به امیر مؤمنان(ع) واز طریق آن حضرت به امامان(ع) می رسد. تا این که این امور به دست صاحب الزّمان(عج) برسد. ودرآن مقدّرات، بدا ومشیّت وتقدیم وتأ خیر شرط شده است. »(تفسیر قمی - بحار الانوار 4/101)
هـ - امام صادق(ع) می فرمایند:
« شب نوزدهم شب تقدیر، شب بیست ویکم، شب استوار ساختن، وشب بیست وسوّم، شب امضا نسبت به آن چه مستحکم شده، می باشد »(وسایل الشیعه 10/ 354)
و – واز همان حضرت در مورد شب قدر پرسیدند، فرمود ند:
« فرشتگان وکاتبان درآن شب به آسمان دنیا فرود می آیند، و امور سال بندگان و آن چه که برای آن ها پیش می آید، وفرمانی از جانب خدا که وابسته به اراده ی خدا است می نویسند. پس آن چه را که خدا بخواهد پیش می اندازد ویا به تأخیر می اندازد، ویا محو می کند، ویا ثابت نگه می دارد. و اصل و اساس کتاب نزد خدا است. »(من لایحضره الفقیه 2/ 159)
در روایات ودعاها ومتون مربوط به شب های قدر ومقدّرات، بربسیاری از نیازهای مادّی ومعنوی انسان ها و مسائل ضروری در ارتباط با هدایت وسعادت بشر، تأکید شده است، که توجّه به دعاهائی مانند دعای ابوحمزه ثمالی. و افتتاح و دعاهای مخصوص شب های قدر، این ذهنیّت را از بین می برد که مقدّرات مبهم چه دردی از ما دوا می کند. این متون نشان می دهد که نه تنها مقدرات مبهم نیستند، بلکه بسیاری از آن ها نقش انسان راهم تحت ولایت امام زمان(ع) - صاحب شب قدر – می رساند.
کو شب قدر که قرآن به سر از تنگ دلی
هی بگویم: بِعَلِیٍّ، بِعَلِیِّ، بِعَلِیّ
مطلع الفجر شب قدر، سلام تو خوش است
اُدخُلُوها بِسَلامٍ، اَبَدِیٍّ، اَزَلیٍّ
همه قدقامتیان را به تماشا بنشان
تامؤذّن بدهد مژده ی خیر العملی
(قسمتی از شعر مهدی جهاندار)
حاجيان