عفّت و پاکدامنی
عفّت و پاکدامنی
به نام خداوند بخشاینده ی بخشایشگر
و به یاد ولیّ خدا امام مهدی(عج)
************
از عفّت و طهارت و پاکی و روشنی
دایم وجود خویشتن اندر حصار دار
دنیا چو خانه ای است تو را برسر دو راه
این خانه در تصرّف خود مستعار دار
************
نارس بودی، حیا شکوفایت کرد
ایمان تو نامدار دنیایت کرد
یک سکّه ی بی رواج بودی ای ماه
این چادر شب بود که زیبایت کرد
*************
از ثمرات مهم واصلی شرم وحیا، فضیلت مهمّ عفّت وپاکدامنی است. عفّت و پاکدامنی مانند شرم وحیا از اساسی ترین پایه ها ومبانی تربیت دینی است، که امام علی(ع) درعبارت های زیبائی می فرمایند:
« اصل و اساس مردانگی عفّت و پاکدامنی است.» و « عفّت و پاکدامنی شیوه و روش زیرکان است » و « عفّت و پاکدامنی اصل و اساس هر خوبی وخیر است »(غررالحکم)
معنای عفّت:
عفّت، عبارت است از حاصل شدن حالتی برای نفس و جان آدمی است که به وسیله ی آن از غلبه وتسلّط شهوت جلوگیری می شود. واصل آن بسنده کردن در گرفتن چیز اندک است. و طلب عفّت و پاکدامنی و باز ایستادن از حرام(استعفاف) نام دارد.
عفّت در اصطلاح اخلاق، یعنی قوّه ی شهوت در خوردن و آمیزش جنسی و در کلام مطیع عقل باشد. و از چیزی که عقل و شرع نهی کرده اجتناب نماید. واین حدّ از اعتدال در شرع ستوده شده است.
جلوه های گوناگون عفّت و پاکدامنی:
البتّه وقتی دربیان معنای عفّت، صحبت از ایستادگی در برابر شهوات است. فقط شهوت جنسی مراد نیست، بلکه مفهوم عام آن(میل شدید) مراد است. مثل شهوت ثروت ومال، شهوت ومیل شدید به مقام وقدرت، شهوت شکم وخوردن، شهوت کلام و غریزه ی جنسی و... وبه این معنا، عفّت هم معنا وجلوه های گوناگونی پیدا می کند.(عفّت شکم – شهوت – مقام – سخن و...)
به عنوان نمونه، در دعاها می خوانیم:
« خداوندا عفّت در شکم و در غریزه ی شهوت به من روزی کن »(اقبال الاعمال 1/204)
وامام صادق(ع) درمعرّفی شیعیانش به این محور اساسی اشاره می فرمایند که:
« شیعه ی علی ع کسی است که عفّت شکم وشهوت داشته باشد. »(کافی 2/ 233)
مقصود از عفّت شکم، گرسنگی کشیدن نیست، آن چنان که بعضی از صوفیّه و یا مرتاض ها به آن سفارش می کنند. بلکه حفظ تعادل در خوردن وخوابیدن وبهره وری مادّی از این جهان است. چون غرض از آفرینش انسان بندگی وعبودیّت خدا است، وآن هم بستگی دارد به قوّت ونشاط وجود انسان. و شکّی نیست که گرسنگی باعث ضعف وجودی انسان و در نتیجه عدم حال عبادت خواهد بود.
چنان که پیامبر اکرم(ص) می فرمودند:
« اگر نان نبود، ما نماز نمی خواندیم و روزه نمی گرفتیم، وفرمان های واجب او را عمل نمی کردیم »
(الحیاه 6 / 12)
پس مفهوم عفّت شکم. پرهیز از پرخوری و اسراف ودر عین حال استفاده ی بهینه و متعادل از آن چه که خداوند برای بشر حلال کرده است.
ومقصود از عفّت کلام وقلم این است که انسان، در برخورد کلامی ونوشتاری با مردم، رعایت همه ی جوانب تربیتی و اخلاقی را داشته باشد.
قرآن، در داستان برخورد زلیخا با یوسف ع، وصحبت های شهوت انگیز او، گزارشی را که مطرح می کند، عفیفانه ترین بیان است. که هم اشاره ای به آن صحنه داشته باشد، وهم از عفّت کلام خارج نشود. « قالت هَیتَ لَکَ – بیا به سوی آن چه برای تو مهیّا هست – 23 یوسف » ونمونه های دیگری که در قرآن بیان شده است.
عدّه ای از علمای اخلاق برای معرّفی عفّت از مفهوم ضدّ آن(هتّاکی = پرده دری) استفاده کرده اند. به همین علّت در بسیاری از موارد، عفّت را به معنای پرهیزگاری در خصوص مسائل جنسی استعمال کرده اند. در حقیقت، عفّت، حدّ اعتدال شَرَه و خمودی است.
(شَرَه) فرورفتن انسان در شهوات است و(خمودی) یعنی بی حرکتی در جهت لذّات مشروع که بدن به آن ها و از سر ضرورت بدنی احتیاج دارد. پاکدامن، کسی است که اعمالش مطابق شریعت، عقل وجوانمردی باشد.
از یکی از امامان معصوم(ع) نقل شده که فرمودند:
« واما لباس تقوی عفت و پاکدامنی است. زیرا انسان عفیف هرگز عورت خویش را آشکار نمی کند(تن به برهنگی نمی دهد) گرچه لباس مناسبی نداشته باشد. وانسان فاجر وهتاک تن به برهنگی می دهد گرچه لباس مناسب داشته باشد. »(تفسیر قمی 1/ 226)
ویا از پیامبر اعظم(ص) در توصیف بعضی از زنان آخر الزّمان نقل شده که فرمودند:
« نساءٌ کاسِیاتٌ عارِیاتٌ – زنانی که پوشیده اند در عین حالی که عریانند »(النّهایه فی غریب الحدیث 4/ 175)
قرآن و مسئله ی عفاف:
قرآن در چند مورد وباعناوین گوناگون به عفّت و پاکدامنی اشاره می فرماید:
درسوره ی نور آیه ی 33 می فرماید:
« و کسانی که امکانی برای ازدواج نمی یابند باید عفّت و پاکدامنی پیشه کنند تا خداوند از فضل خود آنان را بی نیاز گرداند. »
ودر مورد عفّت در مسائل مالی و معیشتی می فرماید:
« این صدقات برای نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده اند و نمی توانند برای تأمین هزینه ی زندگی از شدّت عفّت وخویشتنداری در زمین سفر کنند. درحالی که فرد بی اطلاع آن ها را توانگر می پندارد »(بقره 273)
ویا در آیه ی 60 سوره ی نور می فرماید:
« و بر زنان کار افتاده ای که دیگر امید به زناشوئی ندارند گناهی نیست که پوشش خود را کنار نهند به شرطی که زینتی را آشکار نکنند. و عفّت ورزیدن برای آن ها بهتر است. و خدا شنوای دانا است. »
در این آیات وآیات دیگر محور عفّت وپاکدامنی، علاوه برعفّت جنسی، عفّت مالی و عفّت شکم و... است.
ارزش عفّت و پاکدامنی در روایات:
درمتون اسلامی، و روایات اهل بیت(ع) به مقوله ی عفّت و پاکدامنی، آثار و ارزش آن توجّه فراوان شده است. که در این جا به نمونه ای از آن ها اشاره می شود:
1 – امام علی(ع) می فرمایند:
« بالاترین نشانه ی مروّت ومردانگی حیا است، که ثمره و میوه ی حیا، عفّت و پاکدامنی است. کسی که عفّت بورزد گناهانش کم می شود ونزد خدا مقامی بزرگ می یابد. »(غررالحکم 285)
2 – واز همان حضرت در توصیف انسان عفیف نقل شده که:
« مجاهد شهید در راه خدا، اجر و پاداش او بیشتر از کسی نیست که در تنگنای غرائز قرار بگیرد، امّا عفّت وپاکدامنی خود را حفظ کند. انسان عفیف و پاک دامن می رود تا فرشته ای از فرشتگان باشد. »
(شرح نهج البلاغه ی ابن ابی الحدید 20/ 233)
3 – ودر بیانات کوتاه دیگری از علی(ع) نقل شده که فرمودند:
« عفّت باعث ضعف ومتعادل شدن شهوات خواهد شد » و « عفّت اصل مردانگی است... » و « عفّت اخلاق آزادگان و طبیعت نیکان است » و « حیا و عفّت از خلقیّات ایمان هستند وآن دو از خصلت های آزادگان، ورفتارهای نیکانند. » و « آگاه باشید داشتن قناعت در زندگی و غلبه ی بر شهوت ها از بالا ترین مرحله ی عفاف است » و « زکات جمال و زیبائی، عفّت و پاکدامنی است » و « جان های خود را باعفّت و پاکدامنی زینت بدهید و از تبذیر و اسراف اجتناب کنید »(غررالحکم ودررالکلم)
4 – امام حسن مجتبی(ع) می فرمایند:
«... وحرص نزدن و میانه روی در طلب معیشت از موارد عفّت است. عفّت دفع کننده ی روزی و حرص جلب کننده ی فضل و عنایت نیست. زیرا روزی تقسیم شده، وحرص زدن، به کارگیری گناهان است »(التمحیص 52)
5 – در دعای روز دوازدهم ماه رمضان می خوانیم:
« خداوندا در این ماه مرا با پوشش وعفاف زینت بخش. ومرا با لباس صبر و قناعت و کفایت بپوشان »
(زاد المعاد 145)
6 – رسول خدا(ص) در مورد عشق و عفّت می فرمایند:
« کسی که عاشق شود و عشقش را کتمان کند و عفّت بورزد. خداوند او را می بخشد و وارد بهشت می نماید. »(منهاج النجاح 2/87)
7 – وامام صادق(ع) دربیانات پند آموزی می فرمایند:
« و کسی که عفّت شکم وشهوت داشته باشد در بهشت مانند فرشته ای شاد ودانا و پسندیده است. کسی که صاحب جمال و زیبائی و مال فراوان باشد و درعین حال در زیبائیش عفّت و در مالش بذل و بخشش داشته باشد وارد بهشت خواهد شد. »(امالی صدوق 552 و مشکاة الانوار 171)
ثمرات عفت و پاکدامنی از نظر روایات اهل بیت ع:
در متون روائی ثمرات ارزشمندی را برای عفت و پاکدامنی برشمرده اند که به موارد کوتاهی از آن اشاره می شود:
1 – رسول خدا(ص) می فرمایند:
« و امّا ازعفّت و پاکدامنی ، ده خصلت منشعب می شود: رضا و خشنودی، آرامش، بهره وری، راحتی، خشوع، تذکّر و یادآوری، تفکّر و اندیشه، جود و بخشش، سخاوت. این خصلت هائی است که برای شخص عاقل با عفّت و پاکدامنیش برای رضای خدا منشعب می شود. »(تحف العقول 17)
2 – واز همان حضرت نقل شده که فرمودند:
«...ازاوّلین کسانی که وارد بهشت می شوند، مرد عفیف پاکدامنی است که صاحب زن وفرزند است »
(دعائم الاسلام 1/ 346)
3 – علی ع در بیانات کوتاهی می فرماید:
« ثمره ی عفّت و پاکدامنی بی رغبتی نسبت به دنیای فانی است. » و « ثمره ی عفت قناعت است » و « ثمره ی عفاف خود نگهداری است. » و« عفّت و پاکدامنی نفس انسان ها را حفظ و آن را از پستی ها پاک می کند. »(غررالحکم)
دلایل و ثمرات بی عفّتی:
در این که فضای بی عفّتی دنیای مارا عفن و آلوده کرده شکی نیست، اگر این فضا فقط در کشورهای غیر مسلمان وغیر معتقدان به خدا ودین بود شاید مشکلی نداشت(گرچه عفّت و پاکدامنی دراصل خصیصه ی فطری بشر است) . اما باکمال تأسّف، سال ها است با برنامه ریزی های مخرّب ودقیق، از طریق سینما و ماهواره و فضاهای بی در وپیکر مجازی و... دنیای استکباری توانسته است این گوهر ارزشمند جامعه ی اسلامی را نابود کند، ویا حدّ اقل، حسّاسیّت این بی عفتی ها را از بین ببرد. وبه جرأت می توان گفت: بالاترین وخطرناک ترین دلیل وسبب گسترش بی عفتی همین دنیای ضد ارزش کنونی است.
اما در روایات اهل بیت ع عوامل دیگری راهم در گسترش بی عفّتی دخیل می دانند. از جمله:
امام سجّاد ع درمورد یکی از دلایل بی عفّتی می فرمایند:
« نسبت به زنان مردم با عفّت باشید، تا زنانتان با عفّت وپاکدامن باشند. »(تحف العقول 377)
امام صادق(ع) می فرمایند:
« خداوند به حضرت موسی ع چنین خطاب فرمود: به بنی اسرائیل بگو: زنا نکنید تا زنانتان گرفتار زنا نشوند. وکسی که در خوابگاه مسلمانی وارد شود. خوابگاه اوهم لگد مال خواهد شد، آن چنان که خود عمل می کنید با شما عمل می شود »(وافی 22/865)
امروز درمجامع مختلف زن و مرد، عروسی ها و جمع های خانوادگی و...جامعه ی ما چه می گذرد؟
وامام رضا(ع) می فرمایند:
« زنان بنی اسرائیل از مرز عفّت به خیانت کشیده نشدند مگربه خاطر این که همسران آن ها کمتر به ظاهر و آرایش خود توجّه داشتند. » سپس امام ع ادامه دادند که « همسرانتان از شما همان را میل دارند وطلب می کنند که شما از آن ها اشتها ومیل دارید »(مکارم الاخلاق 81)
و از امام صادق ع نقل شده است که:
« آیا آن هائی که به بدن زن های نامحرم نگاه می کنند، از این نمی ترسند که گرفتار همین بلا درمورد زنانشان شوند؟ »(وافی 22 /865)
وبا این بیان، می توان مدّعی شد، انواع فساد های مالی، اخلاقی وتربیتی، جنایت های گوناگون، فساد های سیاسی ، حرام خواری ها، نتیجه ی فراموش شدن اصل عفّت وپاکدامنی در جامعه می باشد.
راه رشد عفـّت وپاکدامنی:
پاک وعفیف بودن فضای تربیتی خانواده(پدر ومادر وبرادر و خواهر ونزدیکان و...) وپاک بودن محیط های آموزشی وتربیتی(از مهد کودک ها تا مدرسه و دبیرستان و دانشگاه و...) از انواع انحرافات، گرفتار فضاهای مجازی و ماهواره و... نبودن خانواده و مراکز تعلیم وتربیت، علم و آگاهی برپی آمدهای رذایل اخلاقی و فساد های فرهنگی و سیاسی و اجتماعی، نهادینه کردن مسئله ی پوشش و حجاب، وترک خود آرائی در انظار عمومی، عدم اختلاط زن و مرد در فضاهای مراسم مختلف خانوادگی وعمومی، آماده سازی روحی و مادی ارضای صحیح غرایز وامیال جنسی برای جوانان، از طریق امکان ازدواج های ساده و مقبول و منطقی.(واین موضوع آن قدر مهم است که پیامبراکرم ص می فرمایند: کسی که ازدواج می کند نیمی از دینش را تضمین کرده است. ویا امام صادق ع می فرمایند : از ازدواجی که هدف آن غیر رضای خدا وغیر عفّت وپاکدامنی باشد نهی شده است - دعائم الاسلام 2/ 196)
برنامه ریزی دقیق برای ادامه ی زندگی و آینده ی فرزندان، وفرصت نداشتن برای کشیده شدن به آلودگی های شهوانی و... و در حوزه ی مسئولیِّت کلان حکومتی، برخورد باهمه ی عوامل فساد(اقتصادی – سیاسی – اجتماعی – آموزشی و تربیتی) از عوامل پیش گیری از بی عفّتی می باشند.
نکته ی آخر:
از مهم ترین معیارها و ریشه ها و عوامل فراموش شده در تربیت دینی، به ویژه حیا وعفّت وپاکدامنی،ایجاد علقه وارتباط ومحبّت ومودّت اهل بیت(ع) در بین نسل تر بیت پذیر است، که عشق و مودّت به آن ها، همه ی فضایل وجودی آن ها را در نظر متربّیان زیبا جلوه می دهد و آن ها را حتّی در درون این جامعه ی آلوده مصونیّت می بخشد.
امام زمان(عج) در ضمن دعای زیبای خودشان از خداوند طلب می کنند:
« خداوندا به زنان ما حیا و عفّت و پاکدامنی عطا فرما »
مسلّماً عشق به امام زمان(ع) عشق به همه ی ارزش های زیبائی است که در وجود مقدّس امام عصر(ع) متجلّی است.
ودر پایان شعر نوی از مرحوم مهدی سهیلی در مورد عفّت و پاکدامنی دختران تقدیم می شود:
گل فردای بزرگ، گل فردای سپید
چشم تو آینه ی روشن فردای من است
گل چو پژمرده شود جای ندارد درباغ
کس نگیرد زگل مرده سراغ
دخترم با تو سخن می گویم
دیده بگشای و در اندیشه ی گل چینان باش
همه گل چین گل امروزند، همه هستی سوزند
کس به فردای گل باغ نمی اندیشد
آن که گرد همه گل ها به هوس می چرخد
بلبل عاشق نیست
بلکه گلچین سیه کرداری است
که سراسیمه دود از پی گل های لطیف
تایکی لحظه به چنگ آرد و ریزد برخاک
دست او دشمن باغ است و نگاهش ناپاک
تو گل شادابی، به ره باد مرو
غافل از باد مشو
ای گل صد پرمن، همه گوهر شکنند
دیو کی ارزش گوهر داند
دخترم گوهر من، گوهرم دختر من
تو که تک گوهر دنیای منی، دل به لبخند حرامی مسپار
دزد را دوست مخوان، چشم امید به ابلیس مدار
ای گوهر تابنده ی بی مانند، خویش را خار مبین
آری ای دخترکم، ای سراپا الماس
از حرامی بهراس، قیمت خود مشکن
قدر خود را بشناس، قدر خود را بشناس
***********
حاجیان