امانت و خیانت(قسمت اوّل)
امانت و خیانت
به نام خداوند بخشاینده ی بخشایشگر
و به یاد ولی خدا امام مهدی (ع)
بخش اول:
امانت:
امانت، از ریشه ی «اَمن» به معنای آسودگی خیال، آرامش است و امین کسی است که اگر امانتی به او سپرده می شود، فرد سپرده گذار از جانب او احساس آرامش و امنیّت می کند.
امانت معنای وسیعی دارد و هر گونه سرمایه ی مادی و معنوی را شامل می شود و هر مسلمانی طبق صریح آیات و روایات وظیفه دارد که در هیچ امانتی، نسبت به هیچ کس خیانت نکند، خواه صاحب امانت مسلمان باشد یا غیر مسلمان.
در اهمیّت ادای امانت، قرآن و روایات تأکید فراوانی دارند که به چند مورد آن اشاره می شود:
1 – قرآن در آیه ی 58 نساء می فرماید:
« اِنَّ اللّهَ یَأمُرُکُم اَن تُؤَدُّ و الاَماناتَ اِلی اَهلِها...» (خداوند فرمان داده که امانت هارا به اهلش بازگردانید)
2 – امام علیّ بن الحسین(ع) به اصحاب و یارانش سخنی بسیار شگفت فرمودند:
« امانات و سپرده ها را باز دهید که اگر کشنده ی حسین بن علی(ع) مرا بر شمشیری که با آن او را کشته امین گرداند، آن شمشیر را به او باز دهم.»(بحارالانوار 23/278 )
3 – رسول خدا(ص) به یکی از یارانشان فرمودند:
« ای ابن مسعود هرگز درمالی که نزد توبه عنوان امانت نهاده شده خیانت مکن.زیرا خداوند می فرماید: انّ الله یأمرکم...» (مستدرک الوسایل 14/ 14 )
4 – و از همان حضرت در مورد مستمرّ بودن خیر و نیکی نقل شده که:
« امّت من به طور دائم درخیر ونیکی هستند، مادامی که نسبت به هم محبّت بورزند. وادای امانت کنند وازکارهای حرام دوری نمایند. انسان های ضعیف را مواظبت کنند. وزکات مالشان رابپردازند. پس هرگاه چنین نکردند گرفتارقحطی و خشکسالی خواهند شد »(صحیفه الرضا 43 )
5 – امام علی(ع) فرمودند:
«...سخن نیکو بگوئید تا با آن شناخته شوید. وبه کارهای خیرعمل کنید تاازاهل خیرباشید. وادای امانت کنید به کسی که شمارا امین خود کرده است. وباخویشاوندان خود ارتباط داشته باشید. »(الزّهد 13 )
6 – امام باقر(ع) در مورد شیعیان خطاب به جابر می فرمایند:
« ای جابرآیا کافی است که کسی ادّعای شیعه بودن بکند؟ فقط به این صورت که قائل به محبّت اهل بیت(ع) باشد؟ پس به خداقسم شیعه ی ما نیست مگر کسی که تقوای الهی داشته باشد. و از او اطاعت کند. و ای جابر! شیعیان ما شناخته نمی شوند مگر با فروتنی و خشوع و امانت داری و فراوانی یاد خدا و روزه و نماز و نیکی به پدر و مادر و هم پیمانی با همسایگان فقیر و مسکین و ورشکسته و یتیمان، و راست گوئی و تلاوت قرآن و نگهداری زبان از مردم مگر به خیر و نیکی. و شیعیان، امینان خویشاوندانشان در هر چیز هستند »(کافی 2/74)
7 – امام صادق(ع) در این زمینه می فرمایند:
« با نماز و روزه ی عدّه ای فریب نخورید. زیرا چه بسا کسانی هستند که به نماز و روزه عادت کرده اند تا جائی که اگر آن را ترک کنند به وحشت می افتند، ولی آن ها را در راستگوئی و ادای امانت بیازمائید.» (کافی 2/104)
8 – امام باقر(ع) می فرمایند:
«سه چیز را خداوند برای هیچ کس در آن اجازه و رخصتی نداده است. ادای امانت به انسان های نیکوکار و بدکار، و وفای به عهد انسان های نیکوکار و بدکار، و نیکی به پدر و مادر، نیکوکار باشند یا بدکار» (کافی 2/162)
در ادای امانت هیچ قید دینی و اخلاقی مفهومی ندارد.
9 – امام صادق(ع) می فرمایند:
«محبوب ترین بندگان خدا انسان راست گوی در گفتار و حفظ کننده ی نماز و آن چه بر او واجب است می باشد، به همراه ادای امانت. سپس فرمود: اگر کسی امانت نگهدار باشد و در پی ادای امانت باشد، هزار گره از گره های آتش از گردن او باز می شود. » ( روضه الواعظین 2/373)
10 – امام موسی بن جعفر(ع) می فرمایند:
« اهل زمین مورد رحمت قرار می گیرند به شرط این که خیانت نکنند و ادای امانت نمایند و عمل به حق کنند.»(الوافی 4/ 433)
مصادیق امانت:
براساس آیات و روایات، هرگونه سرمایه ی مادّی و معنوی، و هر حقّی برای هر کسی چه مسلمان و چه غیر مسلمان، و هر پست و مقام و مسئولیّتی در جامعه امانت محسوب می شود. از حقوق خانواده تا مسئولیّت های اجتماعی، حتی توجّه به حیوانات و محیط زیست و... همه و همه امانتاند، و انسان ها در برابر آن مسئولند. در این راستا به ذکر چند آیه و روایت اکتفا می شود:
1 – آیه ی 72 احزاب:
« اِنّا عَرَضنَاالاَمانَةَ عَلَی السَّمواتِ وَالاَرضِ وَالجِبالِ فَاَبَینَ اَن یَحمِلنَها وَاَشفَقنَ مِنها وَحَمَلَهاالاِنسانُ اِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهولاَ»
(ما بارِ امانت را بر آسمان ها و زمین وکوه ها عرضه داشتیم. آن ها از حمل آن سربرتافتند و از آن هراسیدند، امّا انسان آن را بر دوش کشید، او بسیار ظالم و جاهل بود.)
امام صادق(ع) در توضیح آیه می فرمایند:
«... مقصود از امانت در این آیه، ولایت امیرمؤمنان است.» (کافی 1/ 413 )
بزرگترین مسئولیت در نظام تکوین و تشریع، ولایت الهی است که در این آیه به عنوان امانت بیان شده است.
2 – آیه ی 58 نساء: که در مقدّمه ی همین بحث اشاره شد:
« اِنَّ اللّه یَأمُرُکُم اَن تُؤَدُّ و الاَماناتِ اِلی اَهلِها وَاِذاحَکَمتُم بَینَ النّاسِ اَن تَحکُمُوا بِالعَدلِ اِنّ اللهَ نِعِمّا یَعِظُکُم بِهِ اِنَّ اللهَ کانَ سَمیعاً بَصیراً »
( همانا خداوند شما را فرمان داده است به این که امانت ها را به اهلش برگردانید و هرگاه خواستید بین مردم حکم کنید براساس عدالت حکم کنید. این بهترین موعظه ی خداوند به شما است. و خداوند شنوا و بینا است. )
امام موسی بن جعفر(ع) می فرمایند:
« این آیه خطاب به ما است، خداوند هر امامی از ما را امر فرموده که امامت را به امام پس از خود سپارد. و او را وصیّ خویش گرداند، و حکم آن در سایر امانت ها جاری است. »(بحارالانوار 23/ 278)
مقصود از امانت در این آیه همان طور که امام(ع) فرمودند، امامت است امّا شامل سایرامانت ها هم می شود و تأکید آیه بر عدالت در حکم نشانه ی آن است که اجرای عدالت در دستگاه های قضائی یکی از مصادیق مهمّ امانت است.
و در تفسیر دیگری از امام صادق(ع) آمده است که:
« خداوند بر امام واجب کرده است که بین مردم اقامه ی عدل کند. » چون امام معصوم امین ترین مردم است.
3 – امام علی بن ابیطالب(ع) فرمودند:
« کسی که امانتدار نیست ایمان ندارد و برترین امانت ها وفای به عهد است » (غررالحکم )
4 – فیض کاشانی در شرح حدیثی از امام صادق(ع) می نویسد:
« امانت شامل اموال و آبرو و اسرار و غیر آن می شود. » (الوافی 4/265)
5 – امام صادق(ع) ضمن سخن مفصّلی درمورد حجر الاسود و استلام آن می فرمایند:
«... اما قبله و استلام حجر به خاطر تجدید عهد عالم ذر و میثاق است که آن عهد و امانت را که در آن عالم از آن ها گرفته شده ادا کنند. آیا نمی بینید که در زمان استلام حجر می گوئید: امانت و میثاقم را که تعهّد کردهام ادا می کنم. »(مرآة العقول 17/ 4)
6 – امام باقر(ع) می فرمایند:
« ادای نماز و پرداختن زکات و روزه و حج مصداق امانت هستند. » (بحارالانوار 23/ 274 )
7 – امام حسین(ع) می فرمایند:
« هیچ امری را نپذیر مگر این که خود را شایسته ی آن بدانی » (اعیان الشّیعه 1/621)
این سخن به این معنااست که همه ی مسئولیّت های اجتماعی امانت هستند و پذیرفتن آن ها بدون شایستگی باعث خیانت خواهد شد.
اُمَنا(امینان) :
چه کسانی شایسته ی نام امین هستند؟
باز هم سیری در آیات و روایات نشان دهنده ی اهمیّت دادن اسلام به امانت داری و انسان های امین، و تلاش برای ساختن و پرورش دادن آن ها است.
1 – آیه ی 18 سوره ی اعراف از قول حضرت هود(ع) نقل می فرماید:
« اُبَلِّغُکُم رِسالاتِ رَبّی وَاَنَا لَکُم ناصِحٌ اَمینٌ. پیام های پروردگارم را به شما رساندم و من خیرخواه امین هستم. »
2 – در سوره ی شعرا، آیات 107، 125، 143، 162 از زبان چهار تن از انبیا (ع) می فرماید:
« اَنّی لَکُم رَسُولٌ اَمینٌ. من برای شما فرستاده ی امینی هستم »
3 – در سوره ی قصص آیه ی 26 از قول یکی از دختران حضرت شعیب(ع) در مورد حضرت موسی(ع) نقل می کند:
« قالَت اِحداهُما یااَبَتِ استَأجِرهُ اِنَّ خَیرَمَنِ استَأجَرتَ القَویُّ الاَمینَ. یکی از آن دو دختران گفتند ای پدر او را اجیرکن. زیرا این بهترین فرد برای این کار است چون هم قوی است و هم امین »
این دختر، قوی بودن حضرت موسی(ع) درکشیدن آب برای گوسفندانشان و امین بودن حضرت را در زمان حرکت به سوی خانه ی شعیب(ع) فهمیده بود که حضرت موسی(ع) به دختر شعیب(ع) فرمود من از جلو حرکت می کنم و تو پشت سر من حرکت کن و مرا به خانه راهنمائی نما.
4 – آیه ی 54 سوره ی یوسف(ع) در مورد او از قول پادشاه مصر می فرماید:
« قالَ المَلِکُ أئتُونی بِهِ اَستَخلِصهُ لِنَفسی فَلَمّا کَلَّمَهُ قالَ اِنَّکَ الیَومَ لَدَ ینا مَکینٌ اَمینٌ.»
«پادشاه گفت یوسف را از زندان بیاورید که او را ویژه ی خود قراردهم. پس آن گاه که با او سخن گفت، گفت که تو نزد ما دارای مقام و امین هستی.»
حتّی درحکومت کفر و شرک امانت داری اصل اساسی در مسئولیّت پذیری است و در این جا یک پیامبر معصوم امین آن جامعه می شود.
5 – در زیارت های ائمّه علیهم السّلام خطاب به آن ها می خوانیم:
« شما امانت های به ودیعت نهاده شده و مودّت واجب و امانت های حفظ شده ی الهی هستید. »
« و شهادت می دهم که تو... ادای امانت کردی »
و در زیارت امین الله می خوانیم:
«السّلامُ عَلَیکَ یا اَمین اللهِ فی اَرضِهِ »
6 – امام صادق(ع) می فرمایند:
« انسان عارف، امینِ ودیعه ی الهی است »
7 – امام رضا(ع) درمورد فضل امام می فرمایند:
« امام امین خداوند در بین آفریدگانش و حجّت او بربندگانش می باشد. »(کافی 1/ 200)
8 – و از همان حضرت نقل شده که:
« پس به درستی که حضرت محمّد (ص)، امین خداوند در بین مخلوقاتش بود. پس آنگاه که رحلت فرمود ما اهل بیت وارثان او، و امینان الهی در زمین او هستیم. »(کافی 1/ 223)
9 – علی(ع) می فرمایند:
« کتمان کننده ی اسرار، وفا کننده و امین است » (غررالحکم )
10 – رسول خدا (ص) می فرمایند:
« فقیهان، امینان رسولانند تا زمانی که وارد دنیا نشوند. پرسیدند: ای رسول خدا(ص)، مقصود از ورود به دنیا چیست؟ فرمود: تبعیّت از پادشاهان، پس آن گاه که این چنین شدند، در مورد دینتان از آن ها بر حذر باشید.»(کافی 1/46 )
11 – از امام صادق(ع) روایت شده است که:
« ثروتمندان شیعیان امینان بر حاجتمندانشان هستند. پس حیثیّت ما را در مورد آن ها حفظ کنید که خداوند شما را حفظ نماید. »(التمحیص 49 )
12 – برترین امینان پس از پیامبران و امامان معصوم (ع)، یاران ویژه و خاصّ امام زمان (عج) هستند که با تمام ویژگی های خاصّ خودشان که در روایات آمده، قرن ها در انتظار ادای امانت های الهی که تحت رهبری و حکومت رهبر محبوبشان، به آن ها سپرده خواهد شد، لحظه شماری می کنند.
اَلسَّلامُ عَلَی المُؤتَمَنِ عَلَی السِّرِّ
سلام برامین اسرار الهی
حاجیان ـ سمنان